سه زن، سه قرن، سه سرنوشت زنان قدرتمند ایران زیر سایه هما
به گزارش کارکادو، مجموعه ی هما با سه تک نگاری تازه، سراغ زنانی رفته که در آشکار یا نهان صاحب قدرت و نفوذ بوده اند؛ خانمهایی که در روزگار خودشان کارهایی دشوار انجام دادند و امروز کمتر شناخته شده اند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:
تاریخ ایران پر از زنانی است که نامشان در حاشیه متن های رسمی مانده، اما ردّشان بر سنگ و شهر و ساختار قدرت باقی است. مجموعه «هما» با محوریت تک نگاری زنان نامدار و کمتر شناخته شده تاریخ ایران، می کوشد این حاشیه نشینان متن را به متن بیاورد. در جدیدترین شمارگان این مجموعه، سه کتاب از نشر اگر انتشار یافته است که هر یک پنجره ای می گشاید به زندگی و زمانه ی یکی از این زنان: گوهرشاد بانو، عروس تیمور و همسر شاهرخ تیموری که نامش با مسجد جامع مشهد گره خورده است؛ ترکان خاتون خوارزمی که برخی مورخان او را از عوامل حمله مغول به ایران می دانند؛ و حسن جهان خانم، شاهزاده قاجار و از قلیل خانمهایی که در دوره قاجار به مسند حکومت رسیدند.
مجموعه «هما» با سه تک نگاری تازه، سراغ این زنان رفته که در آشکار یا نهان صاحب قدرت و نفوذ بوده اند؛ خانمهایی که در روزگار خودشان کارهایی دشوار انجام دادند و امروز کمتر شناخته شده اند. «شهبانوی نیکوکار» درباره ی گوهرشاد بانو، «خاتون سلطان نشان» درباره ی ترکان خاتون خوارزمی و «روبنده پوش مسندنشین» درباره ی حسن جهان خانم، سه تصویر متفاوت از زن ایرانی در سه دوره تاریخی ترسیم می کنند. این مجموعه زنانی را در برمی گیرد که در آشکار یا نهان صاحب قدرت و نفوذ بوده اند و کارهایی کرده اند که در روزگارشان برای زنان دشوار بود. نامداری و نفوذ در این کتاب ها الزاماً معنای مثبت ندارند؛ آنچه اهمیت دارد، نقش این زنان در کنش های تاریخی و تصمیم های سیاسی روزگار خودشان است.
شهبانوی نیکوکار؛ بانویی که به جای کاخ، مسجد ساخت
«شهبانوی نیکوکار؛ زندگی و زمانه گوهرشاد بانو» نوشته مهدی سیدی فرخد، شرح زندگی بانو گوهرشاد آغا، همسر سلطان شاهرخ تیموری و عروس تیمور لنگ است. شهرت او نه به جهت همسری یکی از سلاطین ایران، بلکه به خاطر مسجد جامع باشکوهی است که ششصد سال پیش (سال ۸۲۱ هجری) در جوار حرم حضرت رضا (ع) ساخته است.
گوهرشاد دو هویت دارد؛ یکی برای مردم خراسان و مشهد که مسجد او را همیشه می بینند، و دیگری برای مردم ایران و جهان که او را زنی تاریخ ساز و همسر سلطان روزگار می شناسند. ششصد سال پیش، شاهرخ جانشین تیمور، همه ایران، عراق، افغانستان، ازبکستان و ترکمنستان را تحت فرمانروایی داشت؛ چنین سلطانی همسری داشت که به جای هر کار دیگری به کارهای فرهنگی، ساخت مسجد و اختصاص موقوفات پرداخت. بانو گوهرشاد نه تنها در مشهد، که در هرات هم مصلای بزرگی ساخت؛ در هرات که مسجد جامع بزرگی داشت، او فقط یک مسجد بنا کرد. او بانویی تاثیر گذار بود که در مسایل تاریخی هم نقش داشت.
در این کتاب بیشتر به شخصیت خود گوهرشاد پرداخته شده است، اما باز هم سایه موقوفات و مسجدی که ساخته بر شخصیت او سنگینی می کند. به این علت مردم حکایت های قشنگی درباره ی او و مسجدش نقل می کنند. یک فصل از کتاب به حکایت های منسوب به گوهرشاد اختصاص یافته است.
حکایت آب و علف؛ مسجد، نه کاخ ظلم
یکی از جذاب ترین این حکایت ها چنین است: بنا بر افسانه های رایج میان مردم، بویژه خدمه ی مسجد گوهرشاد، بانو هر روز بر سر کار بنای مسجد خود حاضر می شده است. روزی متوجه می شود کارگری هنگام آوردن مصالح ساختمانی، چهارپاهای حامل بار را با چوب و شلاق می زند و می راند. بانو چوب و شلاق را از دست کارگر می گیرد و او را بشدت مواخذه و ملامت می کند که چرا حیوان های زبان بسته را می زند. کارگر توضیح می دهد که اگر حیوان ها را نزند، آنها کند حرکت می کنند و کارها به تأخیر می افتد. اما گوهرشاد می گوید: «من مسجد می سازم، نه کاخ ظلم. اگر در راه ساختن این مسجد حتی به یک حیوان هم ستم شود، اجر من بر باد خواهد رفت. حق زدن هیچ حیوانی را ندارید، بلکه باید در راه آنها آب و علف بگذارید تا حیوانات هر وقت تشنه و گرسنه شدند از آن آب و علف ها بنوشند و بخورند، بعد از آن با میل خود به کشیدن بار تن در دهند.»
کارگران چنین می کنند و تا آخر بنای مسجد، همه مسیر رفت وآمد چهارپایان پر از آب و علف بوده است.
«شهبانوی نیکوکار» کتابی الهام بخش درباره ی یکی از زنان نام آور و برجسته تاریخ ایران است که خوانندگان را به انجام کارهای بزرگ دعوت می کند.
خاتون سلطان نشان؛ ملکه ای که نقشش در حمله ی مغول بحث برانگیز است
«خاتون سلطان نشان؛ زندگی و زمانه ترکان خاتون خوارزمی» نوشته
مشترک مهدی سیدی فرخد و محمدهادی قائمی، در پنج فصل تنظیم شده است: جغرافیای خوارزم، شناخت نامه ی ترکان خاتون، برآمدن سلطان محمد، قدرت مغولان در مرزهای ایران، و سر انجام کار سلطان محمد خوارزمشاه.
در این کتاب، مهدی سیدی فرخد، پژوهشگر جغرافیای تاریخی و متون کهن فارسی، و همکارش محمدمهدی قائمی از زنی قدرتمند در دوره ی خوارزمشاهیان نوشته اند که برخی مورخان او را از عوامل حمله ی مغول ها به ایران می دانند. ترکان خاتون قدرتی موازی در دوران حکومت پسرش بوجود آورده بود و در امور حکومت داری دخالت می کرد. در این کتاب علاوه بر زندگی پرفرازونشیب ترکان خاتون، تاریخ اواخر دوره ی خوارزمشاهیان و حمله ی مغول ها هم روایت می شود.
زنی مدبر در منابع، بازیگری سیاسی در تاریخ
جهت گیری غالب مطالب این کتاب درباره ی ابعاد سیاسی شخصیت ترکان خاتون و نقش وی در کنش ها و تصمیمات سیاسی دربار خوارزمشاهی است. این یادآوری از آن رو گوشزد می شود که برعکس ابعاد سیاسی شخصیت او، بیشتر منابع تاریخی در عرصه ی کارهای اجتماعی و فرهنگی، او را زنی نیکوکار و بخشنده و حتی کاردان و مدبر معرفی کرده اند.
از نوحه گری در پیشاپیش سپاه تا رنگرزی در ترکستان
هنگامی که چنگیز مأموریت خویش را در فتح و ویرانی بخش شرقی ایران تمام شده دید، به قصد برگشت به مغولستان و ظاهراً برای سرکوب شورشی که در چین شمالی روی داده بود عازم قراقورم شد. در راه، چنگیزخان دستور داد ترکان خاتون و زنان حرم در پیشاپیش سپاه و در گذر از شهرها به آواز بلند بر آنچه بر سلطان رفته نوحه و زاری کنند. بعد از رسیدن به مغولستان هم تحقیر و سرشکستگی اسفبار ترکان خاتون در پیرانه سر ادامه یافت:
«چنگیز بعد از آنکه دختران خوارزمشاه را به پسران و مقربان خود داد، ترکان خاتون، ملکه ی شریر را برای نمایش در مجالس بزم خود نگاه می داشت. ترکان خاتون میبایست در سراپرده ی خان بنشیند و ترانه های حزین بخواند. چنگیزخان تکه های استخوان جلوی او می انداخت و ترکان خاتون، فرمانروای مطلق العنان خوارزم که خودرا ملکه ی آفاق و شاه زنان عالم می نامید، با گوشت همین استخوان ها ارتزاق می کرد...»
در ادامه ی همین روزگار تیره و زبونانه، برخی منابع وضعیت او را بعد از مرگ چنگیز در سال ۶۲۴ ق چنین توصیف کرده اند که گویا در اواخر عمر برای گذران زندگی به کار رنگرزی هم می پرداخته است: «... و شنیدم که ترکان خاتون بدان عظمت و جلادت که بود، کارش بدان رسید که چون او را به غارت ببردند، پس از مدتی در ترکستان در شهری صباغی کردی، نعوذ بالله من زوال الدوله...» بنابر آنچه در بیشتر منابع تاریخی آمده، ترکان خاتون سر انجام در سال ۶۳۰ ق در غربت مغولستان درگذشت، بی هیچ نشان و مهابتی.
«خاتون سلطان نشان» کتابی خواندنی برای علاقمندان به تاریخ است که تصویری حقیقی و ملموس از ترکان خاتون عرضه می کند.
روبنده پوش مسندنشین؛ والیه ای که ده سال کردستان را زمامداری کرد
«روبنده پوش مسندنشین؛ زندگی و زمانه ی حسن جهان» نوشته ی پریسا کدیور، زندگی حسن جهان خانم، شاهزاده ی قاجار و دختر فتحعلی شاه را روایت می کند. او چند بار مستقلاً حکومت کردستان را برعهده داشت و از معدود زنانی بود که در دوره ی قاجار به مسند حکومت رسیدند. حسن جهان زنی فرهیخته، بااستعداد و اهل سیاست و مملکت داری بود. او بعد از مرگ همسرش به مدت ده سال زمامداری ایالت وسیع و مهم کردستان را برعهده داشت و آخرین نماینده از نسل قلیل زنان حکمران در نظم سیاسی کهن است که در دوره ی قاجار تحت عنوان نایب السلطنگی «زیر مقنعه ی کلاهداری کردند».
از مناسبات قدرت اردلان تا غزل سرایی والیه
بخش عمده ی این کتاب درباره ی زندگی سیاسی «والیه»، لقبی که به خاطر دوران زمامداری به حسن جهان دادند، و مناسبات قدرت و رقابتهای سیاسی درون خاندان اردلان، یکی از مهم ترین خاندان های حاکم و متنفذ غرب ایران است. نویسنده کوشیده تصویری گسترده تر از والیه و زمانه ی او عرضه نماید. تجربه ی زیسته ی حسن جهان بعنوان عروس سلطنتی در خاندان اردلان و رنج هایی که مانند زنان هم دوره ی خود در حریم زناشویی به خاطر عیاشی ها و ازدواج مجدد همسرش متحمل شد، تا کناره گیری از قدرت و روی آوردن به عرفان و شکوفایی ذوق و قریحه ی شاعرانه اش، قطعات مختلف این تصویرند که در کتاب به آنها پرداخته شده است.
پریسا کدیور، مؤلف کتاب گفته است: «روبنده پوش مسندنشین صرفا بیوگرافی شاهزاده خانمی به نام حسن جهان نیست که دست بر قضا بر مسند حکمرانی ولایتی از ایران نشسته است؛ بلکه با وام گیری از رویکرد تاریخ نگاری اجتماعی در شرح زندگی سیاسی او به زوایای مختلف زیست زنانه در دوره ی قاجار می پردازد؛ ناامنی زنان بعد از مرگ همسر، چالش ستاندن ارث خود و فرزندان شان، رنج و اندوه بی وفایی و جفاهای شوهر، تحمل دشواری های زندگی با هووهای متعدد، دور از دسترس بودن سوادآموزی برای دختران، نمونه هایی از این دست هستند. ضمن آنکه مخاطب از رهگذر آشنایی با چگونگی ازدواج مصلحت جویانه ی حسن جهان، به شبکه سازی قدرت در دوره ی فتحعلی شاه از راه ازدواج های سیاسی برای تحکیم پیوند دربار با والیان و رؤسای ایلات پی می برد.»
کتاب «روبنده پوش مسندنشین» پس از پیش گفتار در ۹ فصل به این موضوعات می پردازد: تبار حسن جهان، تولد در حرم فتحعلی شاه، ازدواج با خسروخان اردلان، زندگی زناشویی حسن جهان، شرایط زندگی او بعد از مرگ همسرش، حکمرانی حسن جهان، «والیه»، مناسبات حاکمان اردلان با حکومت مرکزی، پایان حکومت والیه، و والیه ی غزل سرا و دیوانش.
«روبنده پوش مسندنشین» خواننده را با شرایط اجتماعی و زناشویی زنان و احوالات آنان در اندرونی های اوایل دوره ی قاجار آشنا می کند.
گوهرشاد، ترکان خاتون و حسن جهان؛ سه دوره، سه چهره ی قدرت زنانه
سه کتاب مجموعه ی «هما» در کنار هم تصویری چندلایه از حضور زنان در ساختار قدرت ایران می سازند؛ از مسجدی که گوهرشاد در مشهد ساخت و موقوفاتی که به آن اختصاص داد، تا قدرت موازی ترکان خاتون و سرنوشت تراژیک وی در غربت مغولستان، و ده سال حکمرانی حسن جهان بر کردستان که با شکوفایی ذوق شاعرانه اش گره خورد. هر سه کتاب، به تعبیر مؤلفان این مجموعه، تک نگاری هایی درباره ی زنان بانفوذی است که در آشکار یا نهان صاحب قدرت بودند و کارهایی دشوار در روزگار خود انجام دادند.
خلاصه اینکه بانو گوهرشاد نه تنها در مشهد، که در هرات هم مصلای بزرگی ساخت؛ در هرات که مسجد جامع بزرگی داشت، او فقط یک مسجد بنا کرد. هنگامی که چنگیز مأموریت خود را در فتح و ویرانی بخش شرقی ایران تمام شده دید، به قصد برگشت به مغولستان و ظاهراً برای سرکوب شورشی که در چین شمالی روی داده بود عازم قراقورم شد. و شنیدم که ترکان خاتون بدان عظمت و جلادت که بود، کارش بدان رسید که چون او را به غارت ببردند، بعد از مدتی در ترکستان در شهری صباغی کردی، نعوذ بالله من زوال الدوله...
منبع: کارکادو
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب