امت پیامبر(ص) چه طور در ستم به دخترش همدست شدند؟
به گزارش کارکادو، در خطبه ۲۰۲ نهج البلاغه، امیرالمومنین(ع)، از همدستی گروهی از افراد در ستم به حضرت زهرا(س) سخن می گویند. در نگاه ایشان، کسانیکه در مقابل آن اتفاق سکوت کردند هم در ظلم به حضرت نقش داشتند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:
«ای پیامبر خدا! صبر و بردباری من با از دست دادن فاطمه کم شده و توان خویشتن داری ندارم؛ اما من که سختی جدایی تو را دیده و سنگینی مصیبت تو را به دوش کشیده ام، می توانم صبر کنم. از حالا به بعد، غم و اندوه من همیشگی خواهد بود و شب ها تا بامداد بیدار خواهم ماند؛ تا آن روزی که خدا خانه زندگی تو را برای من هم انتخاب نماید.»
این متن، فرازهایی از خطبه ۲۰۲ نهج البلاغه است؛ سخنانی از امیرالمؤمنین امام علی(ع) که هنگام دفن حضرت فاطمه زهرا(س)، خطاب به پیامبر اکرم(ص) بیان نمودند. این خطبه در زمانی ایراد شد که هنوز مدت زیادی از رحلت پیامبر نگذشته بود و جامعه اسلامی با تحولات و اختلافات مهمی مواجه شده بود.
پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، در حالیکه امام علی(ع) و خانواده پیامبر درگیر مراسم غسل و کفن و دفن ایشان بودند، گروهی از مهاجران و انصار در محلی به نام سقیفه بنی ساعده جمع شدند تا درباره ی جانشینی پیامبر و اداره جامعه اسلامی تصمیم گیری کنند. این گردهمایی در نهایت به بیعت با ابوبکر منجر شد؛ درحالی که مسئله جانشینی پیامبر قبل تر در مناسبت های مختلف همچون واقعه غدیر خم روشن شده بود و ایشان، امیرالمومنین علی (ع) را شایسته ترین فرد برای عهده داری حکومت می دانستند. به همین دلیل، امام با روندی که در سقیفه شکل گرفت موافق نبودند و از بیعت با ابوبکر خودداری کردند.
در روزهای بعد، تلاش هایی برای گرفتن بیعت از امام علی(ع) صورت گرفت؛ اما ایشان در مقابل این فشارها مقاومت کردند و با این حال، باتوجه به شرایط دشوار جامعه و نبود همراهان کافی، از اقدام نظامی و درگیری گسترده خودداری کردند. دراین میان، حضرت فاطمه زهرا(س) به دفاع از حق ولایت امیرالمومنین به پا خواستند و با رفتن به خانه های مهاجران و انصار، داستان غدیرخم و انتقال جانشینی به علی(ع) را یادآور شدند. بااین حال، این تلاش ها به تغییر روند پیش آمده منجر نشد و ماجراهای بعد از سقیفه، به یکی از زمینه های اصلی اعتراض حضرت زهرا(س) و اندوه عمیق امام علی(ع) تبدیل شد.
از همین رو، خطبه ۲۰۲ را نمی توان فقط سخنانی در وصف اندوه یک همسر در سوگ همسرش دانست. امام در کنار بیان دلتنگی و رنج خود، به رفتار امت بعد از رحلت پیامبر هم اشاره می کنند؛ بخصوص آنجا که از همدستی امت در ستم به دختر پیامبر صحبت می کنند. این اعتراض، تنها ناظر به رفتار چند فرد نیست، بلکه مسئولیت جامعه ای را به یاد می آورد که تعدادی از آنان بعد از رحلت پیامبر، در مقابل تصرف خلافت از امیرالمومنین سکوت کردند یا برخی دیگر که با ابوبکر بیعت کردند.
در نهج البلاغه، مجموعه ای از خطبه ها، نامه ها و حکمت های امام علی(ع) را می بینیم که در آن گاه امام در جایگاه معلم اخلاق، مردم را به فضیلت ها و رفتار درست دعوت می کنند و گاه در مقام حاکم و دولتمرد، درباره ی مسایل جامعه و حکومت سخن می گویند. بااین حال، در بعضی فرازها می توان وجه عاطفی و شخصی امام را هم دید؛ خطبه ۲۰۲ از همین دسته است.
خواندن نهج البلاغه، بخصوص برای مخاطبان جوان، همیشه خیلی ساده نبوده است. خیلی از خطبه ها و نامه های امام علی(ع) در پیوند با رویدادها و شرایط تاریخی خاصی بیان شدند و آشنایی با این زمینه ها می تواند به درک عمیق تر سخنان ایشان کمک نماید. از همین رو، صرف خواندن متن خطبه ها، بدون شناخت اتفاقاتی که به بیان آنها انجام شده، امکان دارد فهم برخی فرازها را سخت کند.
کتاب «نهج البلاغه جوانان؛ سبک زندگی از زبان امام علی(ع)»، تالیف محمدحسین دانشوند، تلاشی برای نزدیک تر کردن مخاطب جوان به نهج البلاغه است. مولف این کتاب، متن خطبه ها و نامه های نهج البلاغه را در کنار روایت رویدادهای تاریخی و توضیح زمینه های تشکیل آنها قرار داده تا مخاطب، علاوه بر آشنایی با سخنان امام علی(ع)، بداند این سخنان در چه موقعیتی و در واکنش به چه اتفاقاتی بیان شده است.
در ادامه، در کنار بررسی محتوای خطبه ۲۰۲ نهج البلاغه، به روایت تاریخی حوادثی می پردازیم که بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) رخ داد و زمینه بیان این سخنان از جانب امیرالمؤمنین(ع) را فراهم نمود.
فاطمه (س) خیلی زود به تو پیوست
امام علی(ع) در آغاز خطبه می فرمایند: السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَعَنْ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ وَالسَّرِیعَةِ اللَّحَاقِ بِکَ.
سلام بر تو ای رسول خدا! سلامی از سوی من و دخترت که حالا (روح مطهرش) در کنار تو فرود آمده و شتابان به تو رسیده است.
امام در اوج مصیبت و اندوه، سخن خویش را با سلام به پیامبر آغاز می کنند؛ سلامی که هم از طرف خودشان است و هم از طرف دختر پیامبر که حالا به پدر پیوسته است. تعبیر «السریعَةِ اللَّحاقِ بِکَ» بر فاصله کوتاه میان رحلت پیامبر(ص) و شهادت حضرت زهرا(س) تاکید دارد.
در این فراز، واژه «جوار» هم مورد توجه قرار گرفته است. برخی تلاش کردند چنین برداشتی داشته باشند که حضرت فاطمه زهرا(س) در کنار قبر پیامبر اکرم(ص) به خاک سپرده شدند. در حالیکه درباره ی محل دفن حضرت زهرا(س) سه احتمال مطرح است: نخست این که ایشان در منزل خودشان دفن شده باشند.
احتمال دوم این که محل دفن ایشان میان قبر و منبر پیامبر اکرم(ص) باشد. این احتمال باتوجه به روایتی مطرح می شود که پیامبر(ص) فرمودند: «میان منبر و قبر من، باغی از باغ های بهشت است.» به همین دلیل، تعدادی از بزرگان این محدوده را محل دفن حضرت فاطمه زهرا(س) دانستند. احتمال سوم هم دفن ایشان در قبرستان بقیع است.
با این حال، نمی توان فقط با استناد به واژه «جوار» در این خطبه، نتیجه گرفت که حضرت زهرا(س) در کنار قبر پیامبر(ص) دفن شدند؛ چونکه این واژه معنایی نسبی دارد و لزوماً به معنای هم جواری و مجاورت مستقیم نیست، بلکه می تواند فقط بر نزدیکی دلالت داشته باشد.
در ادامه، خطبه امام(ع) این تعبیر را به کار می برند که فاطمه(س) خیلی زود به تو پیوست. بنا بر روایت مشهور، پیامبر دو بار حضرت زهرا(س) را به نزد خود فراخواندند و در مرتبه نخست، خبری از رحلت قریب الوقوع خود به ایشان دادند که باعث گریه حضرت شد. سپس در گفت و گوی دوم، خبر دادند که حضرت زهرا(س) اولین فرد از خاندان ایشان خواهد بود که به پیامبر ملحق می شود؛ خبری که باعث شادی و لبخند ایشان شد.
اندوه من بعد از فاطمه، همیشگی است
امام علی(ع) در قسمت دیگری از خطبه، از شدت اندوه خود سخن می گویند: قَلَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی، وَرَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی، إِلَّا أَنَّ فِی التَّأَسِّی لِی بِعَظِیمِ فُرْقَتِکَ، وَفَادِحِ مُصِیبَتِکَ، مَوْضِعَ تَعَزٍّ.
ای پیامبر خدا ! صبر و بردباری من با از دست دادن فاطمه کم شده و توان خویشتن داری ندارم. اما برای من که سختی جدایی تو را دیده و سنگینی مصیبت تو را به دوش کشیده ام، صبر ممکن است.
امیرالمومنین که به اصبرالصابرین شناخته می شد در این فراز، از کم شدن صبر و توان خویشتن داری خود در مقابل مصیبت فقدان حضرت زهرا(س) سخن می گویند. ایشان در سختی ها و حوادث سخت، همیشه نماد صبر و استقامت بودند.
امام در ادامه، از ماندگاری این اندوه سخن می گویند: أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ، وَأَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ، إِلَی أَنْ یَخْتَارَ اللَّهُ لِی دَارَکَ الَّتِی أَنْتَ بِهَا مُقِیمٌ.
از این به بعد غم و اندوه من همیشگی خواهد بود و شب ها تا بامداد بیدارم تا آن روزی که خدا خانه و جایگاه تو را برای من هم انتخاب نماید.
امام با این تعبیر نشان می دهند که اندوه فقدان حضرت زهرا(س)، غمی گذرا و کوتاه مدت نیست. همینطور تعبیر بیدارماندن شبانه، از شدت اندوهی حکایت دارد که آرامش و خواب را از ایشان گرفته است. این غم، بنا بر بیان امام، تا انتهای عمر همراه ایشان خواهد بود؛ تا آن زمان که خداوند جایگاه پیامبر(ص) را برای ایشان هم برگزیند.
فاطمه تو را از ستم امت آگاه خواهد کرد
مهم ترین و تعجب آور ترین بخش خطبه، آنجاست که امام علی(ع) از رفتار امت بعد از رحلت پیامبر(ص) سخن می گویند: وَسَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضْمِهَا، فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ، وَاسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ.
به زودی دخترت تو را آگاه خواهد نمود که چطور امت تو در ظلم به او با یکدیگر همکاری کردند. از فاطمه بپرس و از احوال اندوهناک ما آگاه شو، در حالیکه هنوز زمان زیادی از رحلت تو نگذشته است و یاد تو فراموش نشده است.
در این عبارت، دو واژه اهمیت ویژه ای دارند: «تضافر» و «هضم». تضافر به معنای همکاری و همدستی است و هضم در اینجا به معنای ستم کردن و پایمال کردن حق به کار رفته است. بنابراین، امام تنها از رفتار یک فرد سخن نمی گویند، بلکه از همراهی و همدستی گروهی از افراد و مسئولیت جامعه در مقابل آن چه بر حضرت زهرا(س) گذشت، انتقاد می کنند.
این تعبیر، نکته مهمی در خود دارد: در نگاه امام، ظلم تنها به عامل مستقیم آن محدود نمی شود؛ کسانیکه در مقابل آن سکوت کردند هم در تشکیل چنین وضعیتی نقش دارند. از همین رو، این فراز را می توان فراتر از بیان یک مصیبت شخصی، اعتراضی به وضعیت جامعه بعد از رحلت پیامبر(ص) دانست.
ماجرا از کجا آغاز شد؟ سقیفه و مسئله جانشینی پیامبر(ص)
برای فهم زمینه تاریخی این سخنان، باید به روزهای بعد از رحلت پیامبر(ص) بازگشت. در آن زمان، مسئله جانشینی و اداره جامعه اسلامی به یکی از مهم ترین موضوعات میان گروههای مسلمان تبدیل شد. گروهی از مهاجرین و انصار در سقیفه بنی ساعده گرد هم آمدند و درباره ی جانشینی پیامبر(ص) به گفت و گو پرداختند. در جریان این جلسه، با ابوبکر بیعت شد؛ درحالی که امام علی(ع) در آن زمان با این بیعت همراه نشدند.
امام علی(ع)، بارها اهتمام کردند مسئله جانشینی پیامبر(ص)از جمله واقعه غدیر را یادآور شوند. بااین حال، ایشان در شرایطی قرار داشتند که باید میان اقدام برای بازپس گیری حق و حفظ مصالح جامعه اسلامی تصمیم می گرفتند.
در نهج البلاغه، امام از دشواری این موقعیت سخن می گویند: از یک سو، چشم انداز انحراف از مسیر مورد نظر پیامبر را می دیدند و از جانب دیگر، یاران و همراهان کافی برای ایستادگی در اختیار نداشتند. ایشان در چنین شرایطی صبر را برگزیدند؛ صبری دشوار که در تعبیر مشهور خود، آنرا به فروبردن استخوان در گلو و تحمل خار در چشم تشبیه می کنند.
در گزارشات تاریخی آمده است که امام علی(ع) بعد از واقعه سقیفه، در مواردی برای یادآوری حق خود و درخواست حمایت، به سراغ گروه هایی از انصار رفتند. در بعضی نقل ها آمده است که حضرت زهرا(س) هم در این راه همراه امام بودند و برای دفاع از حق ایشان با مردم سخن می گفتند. حضرت زهرا(س) هم بعد از واقعه سقیفه، در سخنان و موضع گیری های خود با نتایج آن مخالفت کردند. خطبه فدکیه و سخنان ایشان در جمع زنان مهاجر و انصار، همچون نمونه های اعتراض به وضعیت پیش آمده و اخطار درباره ی نتایج آن برای جامعه اسلامی است.
ایستادگی فاطمه(س) در دفاع از ولایت
دفاع حضرت زهرا(س) از امام علی(ع) تنها به بیان اعتراض محدود نبود. بنا بر گزارشات تاریخی، ایشان در موقعیت های مختلف برای دفاع از حق و یادآوری جایگاه امام علی(ع) تلاش کردند؛ از سخنرانی در مسجد و ایراد خطبه گرفته تا رفتن به خانه های مهاجران و انصار و یادآوری تعیین جانشین پیامر(ص) در روز غدیم خم.
در برخی نقل ها آمده است که حضرت زهرا(س)، با وجود وضعیت جسمانی دشوار، برای دفاع از حق ولایت به مسجد رفتند و در مقابل کسانیکه قصد داشتند ایشان را به بیعت وادار کنند، موضع گرفتند. این روایت ها، تصویری از پایداری حضرت در دفاع از ولایت و تلاش ایشان برای ممانعت از تثبیت وضعیتی را نشان میدهد که آنرا انحراف از سفارش پیامبر(ص) می دانستند.
این ایستادگی و دفاع از حق، در کنار رنج ها و مصائبی که بر حضرت زهرا(س) گذشت، یکی از زمینه های اندوه عمیق امام علی(ع) بود؛ اندوهی که در فرازهای مختلف خطبه ۲۰۲ نشان میدهد. خطبه با سخنانی درباره ی وداع امام با پیامبر(ص) و حضرت زهرا(س) به پایان می رسد: وَالسَّلَامُ عَلَیْکُمَا سَلَامَ مُوَدِّعٍ، لَا قَالٍ وَلَا سَئِمٍ. فَإِنْ أَنْصَرِفْ فَلَا عَنْ مَلَالَةٍ، وَإِنْ أُقِمْ فَلَا عَنْ سُوءِ ظَنٍّ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ الصَّابِرِینَ.
سلام بر هر دوی شما؛ سلام کسی که با شما وداع می کند، نه از روی خستگی و نه از روی ناراحتی و دلزدگی.
پس اگر از کنار مزار شما بروم، از روی خستگی و دلتنگی نیست؛ و اگر در کنار شما بمانم، از آن جهت نیست که به وعده ای که خداوند به صابران داده است بدگمان باشم.
امام علی(ع) در انتها خطبه، ضمن وداع با پیامبر(ص) و حضرت زهرا(س)، بر وفاداری خود تاکید می کنند. رفتن ایشان از کنار مزار، نشانه خستگی و دل زدگی نیست و ماندنشان هم به معنای تردید در وعده الهی درباره ی صابران نیست. این سخنان، هم عمق اندوه امام را نشان میدهد و هم استواری ایشان در مقابل مصیبت را.
در نهایت، خطبه ۲۰۲ نهج البلاغه را نمی توان فقط روایت اندوه امام علی(ع) از فقدان همسرشان دانست. این خطبه در کنار بازتاب غم و دلتنگی، حکایتی از روزهای سخت بعد از رحلت پیامبر(ص)، دفاع حضرت زهرا(س) از ولایت و اعتراض امام به رفتار امت است. امام در این خطبه از مصیبتی صحبت می کنند که تنها یک خانواده را داغدار نکرد، بلکه مسئله ای جدی درباره ی وضعیت جامعه اسلامی و مسئولیت آن در مقابل حق و عدالت بر جای گذاشت.
منبع: کتاب «نهج البلاغه جوانان»جلد ۱/ نشر نشان/ محمدحسین دانشوند
بطور خلاصه امام در اوج مصیبت و اندوه، سخن خویش را با سلام به پیامبر شروع می کنند؛ سلامی که هم از جانب خودشان است و هم از جانب دختر پیامبر که حالا به پدر پیوسته است. تضافر به مفهوم همکاری و همدستی است و هضم در اینجا به مفهوم ستم کردن و پایمال کردن حق به کار رفته است. سلام بر هر دوی شما؛ سلام کسی که با شما وداع می کند، نه از روی خستگی و نه از روی ناراحتی و دلزدگی.
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب