تقوا چیست که همام با شنیدن آن جان داد؟
به گزارش کارکادو، تقوا فقط در مسایل دینی کاربرد ندارد. یک خواننده برای مراقبت از حنجره و یک ورزشکار برای حفظ آمادگی جسمانی، ناچارند از برخی خواسته های خود بگذرند و رفتارشان را کنترل کنند که این نوعی تقوا است.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی
: گاهی اوقات ما جایگاه معلمی و ناصح بودن امام علی(ع) را فراموش می نماییم. امام در نهج البلاغه صرفاً به بیان مسایل اعتقادی و دینی نپرداختند، بلکه درباره ی شیوه درست زندگی کردن، رفتار با دیگران، کنترل خواسته های درونی و چگونگی رسیدن انسان به سعادت هم صحبت کردند. براستی، خیلی از سخنان امیرالمومنین(ع) را می توان راهنمائی جهت زندگی روزمره انسان دانست؛ راهنمائی هایی که حتی بعد از گذشت قرن ها، همچنان می توانند در زندگی ما کاربرد داشته باشند.
یکی از کلماتی که در نهج البلاغه بارها تکرار شده، واژه «تقوا» است. امیرالمؤمنین(ع) در خطبه های مختلف، مردم را به رعایت تقوا سفارش کردند و از آن بعنوان عاملی برای نجات، سعادت و رهایی انسان از لطمه ها یاد می کنند. اما علیرغم این تاکید فراوان، شاید هنوز برداشت دقیقی از معنای تقوا نداشته باشیم.
وقتی صحبت از تقوا می شود، معمولا نخستین چیزی که به ذهن می رسد پرهیزکاری و دوری از گناه است؛ اما آیا تقوا فقط به معنای دوری از برخی لذت ها و محدود کردن خواسته های انسان است؟ آیا برای باتقوا بودن باید از جامعه و زندگی فاصله گرفت؟ و مهم تر از همه، آیا تقوا آزادی انسان را محدود می کند یا اتفاقاً به او کمک می نماید آزادتر زندگی کند؟
این پرسش ها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کنند که بدانیم در نگاه امیرالمؤمنین(ع)، تقوا فقط یک سفارش اخلاقی نیست، بلکه جایگاه مهمی در ساختن شخصیت انسان و تشکیل سبک زندگی او دارد. برای درک بهتر این مفهوم، ابتدا باید به یکی از مشهورترین خطبه های نهج البلاغه، یعنی خطبه متقین، نگاهی بیندازیم؛ خطبه ای که توصیف امام علی(ع) از انسان های باتقوا آن قدر تاثیر گذار بود که بنا بر نقل مشهور، همام بعد از شنیدن آن جان خودرا از دست داد.
همام چه شنید که جان داد؟
در نهج البلاغه خطبه ای به نام «خطبه متقین» وجود دارد. این خطبه در جواب درخواست شخصی به نام همام بن شریح بیان شده است. همام از امیرالمؤمنین(ع) درخواست می کند که چند صفت و خصوصیت از پرهیزکاران برای او توصیف کند. امام ابتدا به بیان چند جمله کوتاه درباره ی خصوصیت های متقین اکتفا می کنند، اما همام قانع نمی شود و از امام می خواهد که بیشتر درباره ی آنان توضیح دهند.
در ادامه، امیرالمؤمنین(ع) سخن را شروع می کنند و بالاتر از صد خصوصیت از خصوصیات فکری، اخلاقی، معنوی و رفتاری انسان های باتقوا را بیان می کنند. این توصیف آن قدر تاثیر گذار است که بنا بر نقل مشهور، بعد از پایان سخنان امام، همام فریادی می کشد و جان می دهد. این اتفاق نشان میدهد که تقوا در نگاه امام علی(ع) صرفا یک سفارش اخلاقی ساده نیست، بلکه یک سبک زندگی و مجموعه ای از خصوصیت هایی است که می تواند تمام ابعاد وجود انسان را تحت تاثیر قرار دهد.
تاکید امیرالمومنین(ع) بر تقوا در نهج البلاغه
تقوا یکی از پرتکرارترین مفاهیم نهج البلاغه است و امیرالمؤمنین(ع) در خطبه های مختلف، بارها مردم را به رعایت آن سفارش کردند. به عنوان نمونه، در خطبه ۱۸۸ نهج البلاغه می فرمایند: «أُوصِیکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ بِتَقْوَی اللَّهِ». یعنی ای مردم، شما را به تقوای الهی سفارش می کنم. اما تاکید امیرالمؤمنین(ع) بر تقوا تنها به این خطبه محدود نمی گردد. ایشان در بخش های دیگری از نهج البلاغه هم از جایگاه و اهمیت تقوا صحبت کرده اند.
همیشه تقوا را به معنای پرهیزکاری شنیدیم. اما گاهی این ترجمه سبب می شود برداشت نادرستی از آن شکل بگیرد؛ به این معنا که انسان برای باتقوا بودن باید از تمام چیز و همه کس دوری کند تا در معرض گناه قرار نگیرد. اما انسان در زندگی خود وظایف اجتماعی مختلفی دارد. نمی تواند از جامعه فاصله بگیرد و گوشه نشینی را انتخاب نماید
برای مثال، در خطبه ۱۶۱، امام بندگان خدا را به رعایت تقوا و اطاعت از دستورات الهی سفارش می کنند و آنرا وسیله ای برای نجات انسان در آخرت می دانند؛ ایشان می فرمایند: «أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللهِ، بِتَقْوَی اللهِ وَ طَاعَتِهِ، فَإِنَّهَا النَّجَاةُ غَداً وَ الْمَنْجَاةُ أَبَداً»، بندگان خدا، شما را به تقوا سفارش می کنم که نجات فردا و مایه رهایی جاویدان است.
در خطبه ۱۱۴ هم می فرمایند: «أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ الَّتِی هِیَ الزَّادُ وَ بِهَا الْمَعَاذُ» به این معنا که ای بندگان خدا شما را به تقوای الهی سفارش می کنم، که زاد و توشه سفر قیامت است. ایشان در این خطبه تقوا را بعنوان وسیله ای برای رسیدن به سر انجام نیک و پناهگاهی در مقابل سختی ها و عذاب های الهی معرفی می کنند.
همچنین در خطبه ۱۵۷، امام تقوا را به قلعه ای محکم و نفوذناپذیر تشبیه می کنند؛ قلعه ای که انسان را در مقابل خطرها حفظ می نماید. ایشان می فرمایند: «اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ التَّقْوَی دَارُ حِصْنٍ»، ای بندگان خدا بدانید که تقوا، دژی محکم و شکست ناپذیر است.
در خطبه ۱۱۲ هم به این مورد اشاره می شود که تقوا دوستان خدا را تحت حمایت خود قرار می دهد و آنان را از تجاوز به حریم محرمات الهی بازمی دارد. همینطور در خطبه ۱۸۹ هم امام تقوا را در دنیا به منزله حصار و سپر و در آخرت راه رسیدن به بهشت معرفی می کنند.
با کنار هم قرار دادن این سخنان می توان دریافت که تقوا در نگاه امیرالمؤمنین(ع) فقط یک دستور اخلاقی نیست، بلکه نیرویی درونی است که از انسان محافظت می کند و مسیر زندگی او را تغییر می دهد. اما این سؤال مطرح می شود که این نیروی محافظت کننده دقیقا به چه معناست؟ آیا تقوا به معنای دوری از زندگی و محدود کردن خود است یا می توان در عین حضور در جامعه و بهره بردن از زندگی، انسانی باتقوا بود؟
آیا تقوا به معنای عزلت و دوری ازهمه چیز و همه کس است؟
همیشه تقوا را به معنای پرهیزکاری شنیدیم. اما گاهی این ترجمه سبب می شود برداشت نادرستی از آن شکل بگیرد؛ به این معنا که انسان برای باتقوا بودن باید از تمام چیز و همه کس دوری کند تا در معرض گناه قرار نگیرد. اما آیا واقعا چنین چیزی ممکن است؟ انسان در زندگی خود وظایف اجتماعی مختلفی دارد. نمی تواند از جامعه فاصله بگیرد، گوشه نشینی را انتخاب نماید یا مانند کسی که در غار زندگی می کند، از ارتباط با دیگران دور بماند تا مبادا مرتکب گناه شود.
پس تقوا به معنای فرار کردن از زندگی و دوری از جامعه نیست. معنای دقیق تر تقوا، «خودنگهداری» و «خویشتن داری» است؛ یعنی انسان بتواند خودش را در مقابل وسوسه ها، خواسته های نادرست و رفتارهایی که او را از مسیر درست دور می کنند، حفظ کند. به بیان ساده تر، انسان متقی، کسی نیست که هیچگاه در معرض اشتباه قرار نمی گیرد، بلکه کسی است که در موقعیت های مختلف می تواند خودش را کنترل کند و اجازه ندهد هر خواسته و میلی بر او تسلط پیدا کند. براستی، تقوا حالتی درونی است که انسان را ملزم به مراقبت از رفتار خود وامی کند.
تقوا فقط مختص دین و مسایل دینی نیست
جالب است بدانیم مفهوم خودنگهداری فقط در مسایل دینی و معنوی کاربرد ندارد. انسان ها در حوزه های مختلف زندگی برای رسیدن به یک هدف ارزشمند، از انجام برخی کارها خودداری می کنند. به عنوان نمونه، یک خواننده یا یک ورزشکار هم می توانند انسان های متقی باشند؛ چونکه یک خواننده به جهت اینکه صدای خوبی داشته باشد و حنجره اش لطمه نبیند، باید از خوردن بعضی مواد غذایی یا انجام برخی رفتارها خودداری کند. یا یک کشتی گیر به جهت اینکه بدن آماده ای برای مسابقه داشته باشد، باید تغذیه و تمرین خودرا کنترل کند و از خوردن غذاهایی که ممکنست به آمادگی جسمانی او لطمه بزنند، پرهیز کند.
گاهی انسان تصور می کند آزاد است، چون هر کاری که دلش می خواهد انجام می دهد؛ اما در واقع اسیر خواسته های خودش است. کسی که تمام تصمیم هایش تحت تاثیر هوس های لحظه ای است، تا چه اندازه آزادی حقیقی دارد؟ در چنین شرایطی، انسان بجای این که خودش تصمیم گیرنده باشد، تحت سلطه خواسته هایش قرار گرفته است
در هر دو مثال، فرد برای رسیدن به یک هدف مشخص، خودش را از برخی خواسته ها و لذت های کوتاه مدت محروم می کند تا به هدف بزرگ تری برسد. این همان مفهوم خودنگهداری در زندگی روزمره است. البته باید میان این خودکنترلی عمومی و تقوای دینی تفاوت قائل شد. تقوای دینی یعنی انسان خودش را از رفتارها و کارهایی که بر مبنای معیارهای دینی نادرست و گناه شناخته شدند، حفظ کند.
آیا تقوا آزادی انسان را محدود می کند؟
شاید یکی از مهم ترین سوال هایی که درباره ی تقوا پیش بیاید، همین باشد: اگر تقوا یعنی خودداری از برخی خواسته ها و لذت ها، پس آیا سبب محدود شدن آزادی انسان نمی شود؟ برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید بدانیم آزادی را به چه صورت تعریف می نماییم. شهید مطهری در کتاب «آزادی معنوی»، آزادی را عدم ایجاد مانع در راه رشد معنا می کند. بر مبنای این نگاه، انسان باید بتواند در راه رشد و کمال خود حرکت نماید و اسیر موانعی نباشد که او را از ادامه این مسیر بازمی دارند.
در اینجا باید به دو دسته مانع توجه کنیم: موانع درونی و موانع بیرونی. موانع درونی شامل هوا و هوس، حرص، خشم، غضب، طمع و خواسته هایی است که اگر کنترل نشوند، می توانند اختیار انسان را در دست بگیرند. موانع بیرونی هم عواملی مانند فشارهای نادرست اجتماعی، سوءاستفاده دیگران و شرایطی هستند که ممکنست آزادی انسان را محدود کنند.
گاهی انسان تصور می کند آزاد است، چون هر کاری که دلش می خواهد انجام می دهد؛ اما در واقع اسیر خواسته های خودش است. کسی که نمی تواند در مقابل خشم خود مقاومت کند، کسی که برای پول و مقام حاضر است هر کاری انجام دهد یا کسی که تمام تصمیم هایش تحت تاثیر هوس های لحظه ای است، تا چه اندازه آزادی حقیقی دارد؟ در چنین شرایطی، انسان بجای این که خودش تصمیم گیرنده باشد، تحت سلطه خواسته هایش قرار گرفته است. اینجاست که تقوا به کمک انسان می آید. تقوا سبب می شود انسان بتواند در مقابل این خواسته ها مقاومت کند و اختیار زندگی خودرا در دست بگیرد.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه 191 تقوا را بعنوان سپر و وسیله ای برای مصونیت انسان معرفی می کنند. ایشان می فرماید: «فَانَّ التَّقْوی فِی الْیوْمِ الْحِرْزُ وَ الْجُنَّةُ وَ فی غَدٍ الطَّریقُ الَی الْجَنَّةِ»، تقوا برای شما سپر است و پناهگاه و فردا راهی است که شما را به بهشت می رساند.
همچنین برای درک بهتر این مورد می توان «خانه» را مثال زد. انسان برای صیانت از خودش در مقابل سرما، گرما و خطرهای بیرونی، خانه ای با دیوار، در و پنجره می سازد. حالا آیا می توان گفت این خانه آزادی انسان را محدود کرده؟ آیا دیوارهای خانه مانع آزادی او هستند یا از وی در برابر لطمه ها محافظت می کنند؟
مسلماً خانه برای انسان نوعی مصونیت به وجود می آورد. تقوا هم چنین نقشی دارد. چیزی که انسان را از یک خطر حفظ می نماید، لزوماً محدودیت نیست؛ بلکه می تواند نوعی مصونیت باشد. بنابراین، تقوا نه فقط آزادی انسان را از بین نمی برد، بلکه او را از بندگی خواسته ها و وابستگی های نادرست آزاد می کند و زمینه ساز حریت و آزادی او می شود.
تقوا چه چیزی به زندگی ما اضافه می کند؟
تقوا فقط به زندگی اخروی انسان مربوط نمی گردد، بلکه آثار آن در همین دنیا هم قابل مشاهده می باشد. در قرآن کریم و نهج البلاغه به آثار مختلفی برای تقوا اشاره شده که از مهم ترین آنها می توان به رستگاری، بصیرت، تشخیص حق از باطل و گشایش در مشکلات اشاره نمود.
۱. تقوا؛ راه رسیدن به رستگاری
در آیه ۱۸۹ سوره بقره می خوانیم: «وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»، یعنی تقوای الهی پیشه کنید، باشد که رستگار شوید.
بر اساس این آیه، تقوا یکی از طریق های رسیدن انسان به رستگاری و سعادت است. انسان با مراقبت از رفتار و تصمیم های خود، مسیر زندگی اش را به سمتی هدایت می کند که به سعادت نزدیک تر شود.
۲. تقوا؛ وسیله تشخیص حق از باطل
یکی دیگر از آثار مهم تقوا، بصیرت و قدرت تشخیص است.
در آیه ۲۹ سوره انفال آمده است: «إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا»، یعنی اگر تقوای الهی پیشه کنید، خداوند برای شما نیروی تشخیص حق از باطل قرار می دهد.
اما چگونه تقوا سبب افزایش قدرت تشخیص انسان می شود؟ وقتی هوا و هوس هایی مانند خشم، حرص، طمع و حسادت از اعتدال بیرون بروند، بر انسان غلبه پیدا می کنند، عقل و قدرت تصمیم گیری او تحت تاثیر قرار می گیرد. دیگر انسان صدای عقل خودرا نمی شنود و ممکنست حق را نادیده بگیرد.
چراغ عقل خاموش می شود و نمی تواند پرتوافکنی کند. گاهی انسان آن قدر تحت تاثیر خواسته های خودش قرار می گیرد که دیگر نمی تواند حقیقت ها را همانطور که هستند ببیند. اما تقوا به انسان کمک می نماید این خواسته ها را کنترل کند و اجازه ندهد آنها جای عقل و منطق او را بگیرند.
در روایتی هم از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که اگر کسی چهل روز برای خدا خالصانه عمل کند، چشمه های حکمت از دلش بر زبانش جاری می شود. این روایت هم بر ارتباط میان پاکی درون و رسیدن به حکمت تاکید دارد.
تقوا؛ راه خروج از مشکلات و بن بست ها
یکی دیگر از آثار تقوا، فراهم شدن راه نجات در وضعیت سخت زندگی است.
در آیه ۲ سوره طلاق می خوانیم: «وَمَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا»، یعنی هرکس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه خروجی برای او قرار می دهد.
همچنین در آیه ۴ همین سوره آمده است: «وَمَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْرًا»، یعنی هرکس تقوای الهی پیشه کند، خداوند کارش را برای او آسان می کند.
این آیات نشان می دهند که تقوا می تواند در وضعیت دشوار، زمینه ساز گشایش و پیدا شدن راهکار باشد. البته این به معنای آن نیست که انسان باتقوا هیچگاه با مشکل و سختی رو به رو نمی گردد، بلکه به این معناست که تقوا به او کمک می نماید در برخورد با مشکلات، مسیر درست را پیدا کند و از بن بست ها عبور کند. براستی، تقوا کمک می نماید انسان در وضعیت پیچیده و دشوار، قدرت تشخیص و تصمیم گیری خودرا از دست ندهد.
در نهایت، با نگاهی بر سخنان امیرالمؤمنین(ع) در نهج البلاغه می توان به این نتیجه رسید که تقوا فقط به معنای پرهیز از گناه یا دوری از برخی لذت های زندگی نیست، بلکه نوعی خودنگهداری و مراقبت از خویشتن است. انسان باتقوا کسی نیست که از جامعه و زندگی فاصله بگیرد، بلکه کسی است که در دل همین زندگی، بتواند خواسته ها و رفتارهای خودرا مدیریت کند و اجازه ندهد هر میل و هوسی برای او تصمیم بگیرد.
شاید در نگاه اول، خودداری از برخی خواسته ها محدودیت به نظر برسد، اما باید دید این خودداری انسان را از چه چیزی محروم می کند و در مقابل، چه چیزی به او می بخشد. تقوا انسان را از بندگی پول، مقام، شهرت و هوا و هوس آزاد می کند و به او قدرت انتخاب و تصمیم گیری می دهد.
بنابراین، تقوا را نباید مانعی در راه آزادی دید؛ بلکه می توان آنرا یکی از طریق های رسیدن به آزادی حقیقی معرفی نمود. همانطور که امیرالمؤمنین(ع) بارها در نهج البلاغه بر آن تاکید کردند، تقوا سپری برای صیانت از انسان در مقابل لطمه هاست؛ سپری که نه فقط او را از لغزش ها حفظ می نماید، بلکه مسیر رشد، آگاهی و سعادت را هم برایش هموار می سازد.
منبع:
کتاب «نهج البلاغه جوانان» جلد۲/ نشر نشان/ محمدحسین دانشوند
کتاب «ده گفتار» / انتشارات صدرا / متفکر شهید مرتضی مطهری
بطور خلاصه اما این سؤال مطرح می شود که این نیروی محافظت کننده دقیقا به چه معناست؟ اما آیا واقعاً چنین چیزی ممکن است؟ البته باید میان این خودکنترلی عمومی و تقوای دینی تفاوت قائل شد.
منبع: karkado.ir
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب