کتابی که هر ساکن غرب آسیا باید بخواند
به گزارش کارکادو، تحلیلی مشرق بنا دارد کتاب «صلحی که همه صلح ها را بر باد داد» را به شکل صوتی به علاقه مندان تاریخ معاصر تقدیم نماید.
سرویس فرهنگ و هنر مشرق - کتاب «صلحی که همه صلح هار ا بر باد داد» از آن دسته آثاری است که اغلب خوانندگانش، شناخت خویش را از موضوع آن، به قبل و پس از مطالعه اش تقسیم می کنند. این کتاب اولین بار درسال ۱۳۷۰ شمسی در آمریکا منتشر گردید. عجیب است که یک ربع قرن طول کشید تا این کتاب اعجاب انگیز و پرآوازه، برای نخستین مرتبه به فارسی ترجمه و منتشر گردید. علت چنین تاخیری را باید در اولویت بندی های جامعه به اصطلاح روشنفکری ایران جستجو کرد که غالبا نیازهای بازار مکتوبات علوم انسانی را تعیین می کنند. بدون شک کتاب مذکور از مهم ترین آثار در عرصه تاریخِ غرب آسیا(با عنوان استعماری «خاورمیانه») محسوب می شود. سه مولفه مهم این کتاب در روایت تاریخ یک دوره سرنوشت ساز به این قرار است:
الف) جامعیت و دقت در روایت اتفاقات
ب) توصیف زمانه یا جغرافیای تاریخی دقیق از وقایع
ج) ارایه داستانی و خیلی جذاب که می تواند کتاب را ازسبد علاقه نخبه گان، به روایتی جذاب برای مخاطبان عادی هم تبدیل کند.
پایگاه خبری-تحلیلی مشرق بنا دارد این کتاب را به شکل صوتی به علاقه مندان تاریخ معاصر تقدیم نماید. قبل از آغاز انتشار کتاب صوتی «صلحی که همه صلح ها را بر باد داد»، نگاهی کوتاه خواهیم داشت به محتوای این کتاب خیلی باارزش و موثر.
کتابی برای کالبدشکافی ذهن امپراتوری ها
وقتی کتابی با عنوان «صلحی که همه صلح ها را بر باد داد» به دست خواننده می رسد، طبیعی است که انتظار داشته باشد با اثری در رابطه با پایان جنگ جهانی اول، فروپاشی امپراتوری عثمانی و تقسیم خاورمیانه مواجه شود. اما دیوید فرامکین روایت خویش را از جایی آغاز می کند که خیلی از خوانندگان انتظار ندارند: از رقابت قرن نوزدهمی بریتانیا و روسیه در آسیای مرکزی، یعنی همان چیزی که به «بازی بزرگ» مشهور شد.
این انتخاب، تنها یک ظرافت نگارشی یا فقط یک مقدمه تاریخی نیست؛ بلکه در حقیقت کلید فهم کتاب است. نویسنده، با اسلوبی هنرمندانه نشان میدهد که برای فهم تصمیم هایی که در سالیان جنگ جهانی اول گرفته شد، باید به گذشته ای دورتر بازگشت. چونکه سیاستمداران بریتانیایی و دیگر قدرت های بزرگ، جهان را فقط برمبنای شرایط سال ۱۹۱۴ نمی دیدند؛ آنها با ذهنیتی شکل گرفته در قرن نوزدهم وارد قرن بیستم شدند.
شاید به همین دلی است که می توان با قدرت ادعا کرد کتاب فرامکین قبل از آنکه در رابطه با مرزهای پس از جنگ جهانی اول باشد، در رابطه با ذهن کسانی است که قرار بود این مرزها را ترسیم کنند
و باز هم شاید مهم ترین خاصیت اثر همین باشد که تاریخ در نگاه فرامکین مجموعه ای از اتفاقات تصادفی نیست؛ تاریخ نتیجه روشی است که انسان ها جهان را تصور می کنند.
تاریخ از نقشه آغاز نمی شود؛ از ذهن نقشه کشان آغاز می شود
بسیاری از روایتهای در ارتباط با تشکیل خاورمیانه جدید، داستان را از پایان آغاز می کنند: از مرزهایی که بعد از جنگ جهانی اول شکل گرفت، از توافق هایی مانند سایکس–پیکو، یا از ایجاد دولت های جدید در منطقه.
اما فرامکین مسیر دیگری انتخاب می کند. او ابتدا به سراغ پرسش بنیادی تری می رود:
چرا قدرت های بزرگ تصور کردند حق دارند در رابطه با آینده یک منطقه تصمیم بگیرند؟
قطعا این تغییر زاویه دید، اهمیت زیادی دارد، چونکه اگر تنها به نتیجه نگاه نماییم، تاریخ تبدیل می شود به مجموعه ای از خطوط روی نقشه. اما اگر روی ذهن تصمیم گیرندگان متمرکز شویم، تاریخ تبدیل می شود به مطالعه ترس ها، محاسبات، اشتباهات و محدودیت های انسانی. فرامکین نشان میدهد که بریتانیا در قرن نوزدهم بیشتر از آنکه بدنبال نابودی امپراتوری عثمانی باشد، تلاش می کرد آنرا حفظ کند؛ چونکه عثمانی برای لندن یک مانع مهم در مقابل گسترش روسیه بود.
این نکته با تصور رایج در زمان انتشار کتاب و حتی امروز متفاوت است. در خیلی از روایتهای عمومی، قدرت های اروپائی از ابتدا بدنبال تقسیم عثمانی بودند. اما فرامکین نشان میدهد که سیاست قدرت ها ثابت نیست؛ آنها برمبنای شرایط تغییر می کنندو در نهایت همان امپراتوری ای که زمانی باید حفظ می شد، بعدها تبدیل به مسئله ای شد که قدرت های بزرگ مجبور شدند در رابطه با آینده آن تصمیم بگیرند.
این یکی از پارادوکس های اصلی طرح شده کتاب است.
شخصیت اصلی فصل های نخست کتاب، ابرقدرت های وقت نیستند؛ ترس است
در ظاهر، داستان آغاز کتاب در رابطه با رقابتهای بریتانیا و روسیه است. بریتانیا نگران حرکت روسیه بسمت جنوب است. روسیه بدنبال گسترش نفوذ خود در آسیای مرکزی است. هند، مسیرهای ارتباطی و دسترسی به آب های گرم اهمیت حیاتی پیدا می کنند.
اما فرامکین در لایه عمیق تر، داستان دیگری را روایت می کند:
داستان ترس.
ترس از این که هند، مهم ترین دارایی امپراتوری بریتانیا، تهدید شود. ترس از این که روسیه جایگاه جهانی بریتانیا را به چالش بکشد. ترس از فروپاشی نظم موجود. این ترس ها همیشه برمبنای واقعیت مستقیم نبودند؛ بلکه محصول تجربه های تاریخی، خاطرات جنگ ها و تصوراتی بودند که در طی زمان شکل گرفته بودند. و بالاخره همین ترس ها بودند که دنیای را ایجاد کردند که تا به امروز هم تبعات آن همه ساکنان غرب آسیا زیر سایه خود دارد.
یکی از مهم ترین درسهای کتاب این است که کشورها فقط با واقعیت ها تصمیم نمی گیرند؛ آنها با برداشت خود از واقعیت تصمیم می گیرند. گاهی یک تهدید احتمالی می تواند تاثیری بزرگ تر از یک تهدید جدی داشته باشد. فرامکین در حقیقت نوعی تاریخ روان شناسی امپراتوری ها می نویسد.
نفت، بر خلاف تصور رایج، آغاز داستان نیست
یکی از نکات جالب کتاب این است که فرامکین روایت خویش را با نفت آغاز نمی کند.
امروز خیلی از تحلیل ها در رابطه با خاورمیانه، همه چیز را از زاویه منابع انرژی توضیح می دهند. اما فرامکین نشان میدهد که در آغاز قرن بیستم، نفت هنوز عامل اصلی تصمیم گیری قدرت های بزرگ نبود.
آنچه اهمیت بیشتری داشت، جغرافیا بود: مسیرهای دریایی، موقعیت تنگه ها، امنیت هند و رقابت میان امپراتوری ها.
این نکته اهمیت زیادی دارد، چونکه ما را از توضیح های ساده دور می کند. تاریخ خاورمیانه فقط تاریخ منابع طبیعی نیست؛ تاریخ رقابت بر سر موقعیت جغرافیایی و قدرت سیاسی هم هست. فرامکین به خواننده یادآوری می کند که اگر بخواهیم گذشته را بفهمیم، نباید مفاهیم امروز را بدون توجه به شرایط آن زمان بر گذشته تحمیل نماییم.
فرامکین چه طور تاریخ را مانند یک رمان روایت می کند؟
علی رغم همه امتیازات تاریخ نگاری در کتاب، عامل اصلی جذابیت «صلحی که همه صلح ها را بر باد داد» شیوه روایت فرامکین است.
او تاریخ را فقط با ارایه اطلاعات پیش نمی برد؛ بلکه آنرا صحنه پردازی می کند. در خیلی از کتاب های تاریخی، نویسنده ابتدا تحلیل عرضه می کند و سپس مثال می آورد. فرامکین اغلب مسیر دیگری را انتخاب می کند: ابتدا انسان ها، موقعیت ها و تصمیم ها را نشان میدهد و سپس مفهوم تاریخی را از دل آنها بیرون می کشد.
این روش بیشتر به رمان نویسی شباهت دارد. رمان یک متن قابل استناد برای ارایه تاریخ نیست اما فرامکین با هنرمندی خیره کننده ای، به سبک یک رمان نویس، سندی محکم و دقی در تاریخ از خود به ثبت می رساند. او می خواهد خواننده ابتدا وارد فضای تصمیم گیری شود؛ جایی که سیاستمداران هنوز نمی دانند آینده چه خواهد شد.
این خاصیت سبب می شود داستان تاریخی او از حالت یک نتیجه قطعی بیرون برود. خواننده به جای این که فقط بداند چه اتفاقی افتاد، لحظاتی را تجربه می کند که در آن انتخاب های مختلف هنوز ممکن بودند.
جغرافیا در کتاب فرامکین یک شخصیت زنده است
یکی دیگر از خاصیت های برجسته کتاب این است که محل ها در آن فقط پس زمینه نیستند. استانبول فقط یک شهر نیست؛ مرکز اتصال اروپا و آسیاست و جایگاهی حیاتی در رقابت قدرت ها دارد. افغانستان فقط یک کشور دورافتاده نیست؛ در ذهن بریتانیا قسمتی از امنیت هند بحساب می آید. ایران فقط یک سرزمین میان چند قدرت نیست؛ یکی از میدان های اصلی رقابت امپراتوری هاست.
فرامکین نشان میدهد که جغرافیا چه طور سیاست را شکل می دهد. قدرت ها همیشه آزاد نیستند هر تصمیمی بگیرند؛ موقعیت جغرافیایی، مسیرهای ارتباطی و چارچوب های تاریخی انتخاب های آنها را محدود می کند.
کتابی بدون قهرمان و ضدقهرمان
یکی از دلیلهای اعتبار تاریخی کتاب این است که فرامکین تلاش نمی کند داستان را به نبرد میان خیر و شر تبدیل کند.
او شخصیت های تاریخی را نه فرشته و نه هیولا نشان میدهد.
چرچیل، لورنس عربستان، سیاستمداران بریتانیایی و دیگر بازیگران تاریخی، انسان هایی هستند که با اطلاعات محدود، فشارهای سیاسی و شرایط زمانه خود تصمیم می گیرند.
اشتباه نکنید. این به مفهوم بی تفاوتی اخلاقی نویسنده در روایت تاریخ نیست. فرامکین دستاوردهای تصمیم ها را نادیده نمی گیرد و در رابطه با آنها، موضع و قضاوت مشخص دارد.
اما می کوشد به درستی برای مخاطبش روشن کند تصمیمی که دستاوردهای فاجعه باری داشت چرا در آن زمان اتخاذ و اجرا، منطقی به نظر می رسید؟ این همان تفاوت میان تاریخ نگاری جدی و قضاوت ساده تاریخی است.
مهم ترین ایده کتاب: امپراتوری ها با خاطرات گذشته تصمیم می گیرند
شاید عمیق ترین ایده ای که از کتاب فرامکین استخراج می شود این باشد:
قدرت های بزرگ اغلب با مشکلات آینده، اما با ذهنیت گذشته مواجه می شوند. رهبرانی که در سال ۱۹۱۴ تصمیم می گرفتند، هنوز تحت تأثیر تجربه های قرن نوزدهم بودند. آنها جهان را از دریچه رقابت امپراتوری ها، مناطق نفوذ و موازنه قدرت می دیدند. اما جهان درحال تغییر بود. ملی گرایی رشد کرده بود. امپراتوری ها با بحران مشروعیت مواجه بودند. جنگ صنعتی شکل جدیدی پیدا کرده بود. درنتیجه، ابزارهای فکری گذشته دیگر برای حل مشکلات تازه کافی نبودند. فرامکین نشان میدهد که خیلی از بحران های بزرگ تاریخ زمانی رخ می دهند که واقعیت تغییر کرده، اما ذهن انسان ها هنوز در گذشته باقیمانده است.
چرا بعد از ۳۵ سال، این کتاب هنوز خواندنی است؟
ارزش ماندگار «صلحی که همه صلح ها را بر باد داد» فقط در اطلاعات تاریخی آن نیست. در واقع به نظرم کتاب مهمست چونکه یک پرسش بزرگ و با این وجود با حسن نیت بیش از اندازه را مطرح می کند:
چگونه انسان های قدرتمند و در مواردی با دانش و تجربه فراوان، تصمیم هایی می گیرند که آینده ای متفاوت از انتظارشان ایجاد می کند؟ آینده ای که شاید در زمان انعقاد تصمیم هم خیلی درست به نظر نمی آمدند اما نتایج دردناک و غیرقابل برگشتی خلق کردند که به ذهن تصمیم سازان اولیه هم نمی رسید.
فرامکین پاسخ ساده ای به این سؤال خوش بینانه ارایه نمی دهد. او از نیات منفعت پرستانه و هوس آلود سیاستمداران جاه طلب و مغرور قرن ۱۹ صرف نظر کرده و می کوشد نشان میدهد که تاریخ محصول تلفیقی از قدرت، ترس، محدودیت اطلاعات، تصورات اشتباه و دستاوردهای ناخواسته است.
به همین دلیل، کتاب او فقط در رابطه با گذشته نیست. این کتاب در رابطه با یک مسئله همیشگی سیاست است:
رابطه میان تصور انسان ها از جهان و جهانی که در نهایت ایجاد می شود. و باز هم تأکید می کنم که این منظر قابل احترام ولی زیادی خوشبینانه است.
و آخر کلام این که:
کتاب باارزش «صلحی که همه صلح ها را بر باد داد» در ظاهر اثری در رابطه با فروپاشی عثمانی و تولد خاورمیانه جدید است، اما در عمق خود کتابی در رابطه با ذهن امپراتوری هاست.
دیوید فرامکین نشان میدهد که تاریخ قبل از آنکه روی نقشه نوشته شود، در ذهن تصمیم گیرندگان شکل می گیرد.
مرزها، دولت ها و نظم های سیاسی نتیجه تصمیم هایی هستند که انسان ها در وضعیت خاص و با درک محدود خود از جهان می گیرند. شاید به این علت است که این کتاب بعد از گذشت سال ها بازهم جذاب باقیمانده است.
زیرا فرامکین فقط نمی پرسد چه اتفاقی افتاد؟
او سؤال مهم تری مطرح می کند:
چرا کسانیکه تاریخ را ساختند، جهان را آن گونه می دیدند که دیدند؟
و همین سؤال، کتاب او را از یک روایت در رابطه با گذشته، به مطالعه ای در رابطه با چگونگی ساخته شدن تاریخ مبدل می کند.
خواندن چنین کتابی برای مردم تمامی جهان که فرایندهای تاریخی را دنبال می کنند اهمیت دارد اما برای اهالی غرب آسیا یک واجب غیرقابل چشمپوشی است. مردمی که بیشتر از یک قرن است تاوان تصمیماتی را می دهند که قدرتمندانی در اتاق های دربسته، هزاران کیلومتر دورتر گرفتند و امروز نوه های آن صاحب قدرتان، خیلی دورتر از بحران هایی قرار دارند که هنوز سرنوشت صدها میلیون انسان را تحت تأثیر خود دارد. شاید شاخص ترین آنها ماجرا تاسیس رژیم صهیونیستی باشد که در این کتاب نکات خیلی مهمی در رابطه با روند ایجادش بیان شده است. یا نحوه بنیان گذاری کشورهایی مانند عراق، اردن وسوریه که برش هایی خیلی دردناک از این کتاب است. بدون شک نبرد «طوفان الاقصی» و «جنگ رمضان» که نزدیک به سه سال با تصمیمات نابخردانه قدرتمندان واشنگتن و تل آویو منطقه را درگیر خود کرده است، از نتایج بارز اتفاقاتی است که در همین کتاب روایت شده است و شاید به خیلی از علاقه مندان کمک نماید تا فرایندهای تاریخی قابلیت روایت از وسطِ ماجرا را ندارند. هر داستانی را باید از اول شنید و روایت کرد.
کتاب صوتی «صلحی که همه صلح ها را بر باد داد» بزودی در مشرق منتشر خواهد شد.
خلاصه اینکه چراکه سیاستمداران بریتانیایی و دیگر قدرت های بزرگ، جهان را فقط برمبنای شرایط سال ۱۹۱۴ نمی دیدند؛ آنها با ذهنیتی شکل گرفته در قرن نوزدهم وارد قرن بیستم شدند.
شاید به همین دلی است که میتوان با قدرت ادعا کرد کتاب فرامکین پیش از آنکه در ارتباط با مرزهای بعد از جنگ جهانی اول باشد، در ارتباط با ذهن کسانی است که قرار بود این مرزها را ترسیم کنند
و باز هم شاید مهم ترین خاصیت اثر همین باشد که تاریخ در نگاه فرامکین مجموعه ای از اتفاقات تصادفی نیست؛ تاریخ نتیجه روشی است که انسان ها جهان را تصور می کنند.
تاریخ از نقشه شروع نمی شود؛ از ذهن نقشه کشان شروع می شود
خیلی از روایتهای در رابطه با تشکیل خاورمیانه جدید، داستان را از پایان شروع می کنند: از مرزهایی که پس از جنگ جهانی اول شکل گرفت، از توافق هایی مانند سایکس–پیکو، یا از ایجاد دولت های جدید در منطقه.
اما فرامکین مسیر دیگری انتخاب می کند. گاهی یک تهدید احتمالی می تواند تاثیری بزرگ تر از یک تهدید جدی داشته باشد. شاید به این دلیل است که این کتاب پس از گذشت سال ها بازهم جذاب باقی مانده است.
برای اینکه فرامکین فقط نمی پرسد چه اتفاقی افتاد؟
او سؤال مهم تری مطرح می کند:
چرا کسانی که تاریخ را ساختند، جهان را آن گونه می دیدند که دیدند؟
و همین سؤال، کتاب او را از یک روایت در ارتباط با گذشته، به مطالعه ای در ارتباط با چگونگی ساخته شدن تاریخ مبدل می کند.
خواندن چنین کتابی برای مردم تمامی جهان که فرایندهای تاریخی را دنبال می کنند اهمیت دارد اما برای اهالی غرب آسیا یک واجب غیرقابل چشمپوشی است.
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب