خراسان، کانون هویت بخش ایران از روزگار ساسانی تا قرون اولین اسلامی
کارکادو: خراسان بزرگ از روزگار ساسانی تا قرون اولین اسلامی، بعنوان پل ارتباطی تمدن ها و مهد زبان فارسی، کانون بنیادین احیای هویت ملی و شکوفایی فرهنگی و سیاسی ایران زمین بوده است.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:
خراسان هیچگاه تنها یک واحد جغرافیایی در شرق ایران نبود؛ در فاصله سده سوم میلادی تا عصر سلجوقی و تیموری، بستری بود که در آن زبان، سنت حکومت داری، ادبیات ملی و باورهای دینی ایرانیان بارها از نو سازمان یافت. فروپاشی ساسانیان و دو سده سلطه خلافت، پیوستگی سیاسی ایران را گسست؛ اما همان گسست، خراسان را به لابراتوار بازآفرینی هویت ایرانی بدل کرد. اما چه طور جغرافیای راهبردی، ظرفیت زبانی و پویایی سیاسی، خراسان را به «مرکز هویت بخش» ایران تبدیل کرد؟
ریشه های کهن خراسان به عنوان چهارراه تمدن ها
نام «خراسان» اولین بار در دوره ساسانیان، از سده سوم میلادی، بر این سرزمین نهاده شد و در تقسیم بندی ایرانشهر به چهار ناحیه بر پایه جهت های اصلی، معنای «سرزمین برآمدن خورشید» داشت؛ خراسان همان ناحیه شرقی این چهارگانه بود.
گستره تاریخی آن در شمال از آمودریا (جیحون) تا دریای خزر و در جنوب از حاشیه کویر مرکزی ایران تا کوه های مرکز افغانستان امتداد می یافت؛ جغرافی دانان عرب حتی از کشیدگی آن تا مرزهای هند سخن گفته اند. بعد از فتح اعراب در ۶۵۱-۶۵۲ میلادی، این سرزمین نخست بصورت ثغور مرزی و سپس کانون استقرار گسترده مهاجران عرب، خصوصاً در پیرامون مرو، درآمد و آمیزه ای از فرهنگ اسلامی و فرهنگ های ایرانی شرقی در آن شکل گرفت.
همین موقعیت پیوندگاهی، خراسان را به گذرگاه اقوام، کالاها و اندیشه ها در راه جاده ابریشم بدل کرد؛ جاده ای که چین را به غرب می پیوست و برخورد سنت های یونانی، رومی، هندی و آسیای میانه ای در آن، سبکی هنری متمایز پدید آورد.
ظهور فارسی دری و رنسانس ادبی ایران
مهم ترین موفقیت تاریخی خراسان در حوزه هویت، آفرینش «فارسی نو» به عنوان زبان ادبی و نوشتاری بود. فارسی دری از زبان گفتاری دربارها و خانه های شمال شرق ایران شکل گرفت و با وام گیری از واژگان عربی به رسانه ای ادبی ارتقا یافت.
تا قبل از آن، نشانه گذاری فارسی در دیوان های نخست برای امور حسابداری به کار می رفت، چونکه کارمندان این دیوان ها خود ایرانی بودند؛ اما در ۶۹۷ میلادی حجاج بن یوسف، حاکم اموی، فرمان تغییر به نشانه گذاری عربی را صادر کرد. فارسی نو دو سده بعد، این دفعه با الفبای عربی و از طریق شعر، به زبان نوشتار برگشت.
اوج این جریان در خراسان و ماوراءالنهر سامانی بود. بخارا در آن دوره در رقابت با بغداد، اعتبار یک پایتخت فرهنگی جهان اسلام را یافت؛ رودکی (درگذشته ۹۴۰ یا ۹۴۱ میلادی) زبان و تصویرپردازی غزل فارسی را سامان داد و نصر دوم سامانی (حکومت ۹۱۴-۹۴۳ میلادی) شاعران و دانشمندان بسیاری را گرد آورد. سر انجام فردوسی توسی شاهنامه را در حدود سی سال سرود و آنرا در ۱۰۰۹ یا ۱۰۱۰ میلادی به انتها رساند؛ گونه نوشتاری ای که در این محیط شکل گرفت، با دگرگونی هایی اندک تا امروز باقیمانده است.
طاهریان، صفاریان و سامانیان؛ سه گام احیای حکومت ایرانی
پس از نزدیک به دو سده سلطه سیاسی خلافت، خراسان کم کم استقلال عملی خویش را زیر سه دودمان ایرانی تبار باز یافت؛ دوره ای که در گاه شناسی عمومی با سالیان ۸۲۱ تا ۹۹۹ میلادی شناخته می شود. دودمان های طاهریان، صفاریان و سامانیان، ارکان اصلی ایجاد و تثبیت استقلال سیاسی و فرهنگی ایران در قرن های سوم و چهارم هجری بودند.
طاهریان با پایه گذاری طاهربن حسین در نیشابور (۸۲۱ م)، اولین امارت موروثی ایرانی تبار را در خراسان رقم زدند؛ هرچند به درستی و به تعبیر مورخان، رابطه آنان با خلافت عباسی بیشتر مشارکتی بود تا استقلالی مطلق، اما همین خودمختاری نسبی، زیرساخت اداری موردنیاز برای خیزش های بعدی را فراهم آورد. به دنبال آنان، صفاریان با تاکید بر یعقوب بن لیث صفار در سیستان (۸۶۱ م)، با تصرف هرات و نیشابور و پافشاری بر زنده کردن زبان فارسی در دربار، اولین گسست جدی را در یکپارچگی سرزمینی خلافت ایجاد کردند.
عمق حقیقی این تحول فرهنگی و سیاسی با سامانیان (۸۱۹ تا ۹۹۹ م) در بخارا به ثمر نشست؛ دودمانی که قدرت گیری شان از زمان نصر اول و نصر دوم شروع شد و با جانشینی بر قلمرو طاهریان و صفاریان، رنسانس ایرانی را تثبیت کرد. در این دوره، با پشتیبانی از زبان و ادب فارسی نو به عنوان زبان ادبی و درباری، هویت ملی ایرانیان در بستر تاریخ و فرهنگ اسلامی احیا شد و به اوج شکوفایی رسید.
مهد عرفان، هنر و دانش؛ از نیشابور تا هرات
خراسان افزون بر زبان و سیاست، در حوزه اندیشه و معنویت هم نقشی بنیادین داشت. از سده سوم تا شروع سده هفتم هجری، طریقت های صوفیانه در این منطقه شکل گرفتند و خراسان به کانونی اصلی برای عرفان اسلامی بدل شد؛ چنان که آمیزش اندیشه های باطنی آن حتی تا تعامل با عرفان هند راه پیدا کرد.
ثمره این فضا پرورش فردوسی و عمر خیام بود که هر دو در خراسان زاده شدند، و هم ابوریحان بیرونی و خواجه نصیرالدین طوسی که از چهره های کلیدی همین اقلیم به شمار می روند.
در دوره های متأخرتر، هرات در عصر تیموری کانون ادب، هنر و دانش در شرق ایران شد و کتابت، نگارگری و معماری آن اعتباری فراملی یافت. یورش مغول در ۱۲۲۰ و لشکرکشی تیمور در حدود ۱۳۸۳ میلادی شبکه شهری خراسان را سخت صدمه زد، اما ذخیره فرهنگی این قرون همچنان چارچوب مرجع هویت ایرانی ماند.
مشهد و نادرشاه؛ نقش مذهبی و سیاسی دیرهنگام خراسان
به جز زبان و سیاست، خراسان برای ایران یک قطب معنوی هم ساخت. رشد مشهد به دنبال حضور حرم امام رضا(ع) این شهر را به مهم ترین شهر خراسان و یکی از کانون های زیارتی و مذهبی کشور بدل کرد.
در سطح سیاسی هم خراسان چند بار به مرکزیت رسید. این ولایت میان صفویان (۱۵۰۲–۱۷۳۶ میلادی) و یورش های ازبک ها دست به دست شد و از ۱۷۲۲ تا ۱۷۳۰ زیر سلطه افغان ها بود. نادرشاه، که خود در خراسان زاده شده بود، برتری افغان ها را شکست و از ۱۷۳۶ تا ۱۷۴۷ مشهد را به پایتخت امپراتوری ایرانی خود تبدیل کرد.
مرزهای کنونی خراسان در محدوده ایران در ۱۸۸۱ و در کنوانسیون ۸ ژوئیه ۱۸۹۳ تثبیت شد و در ۲۰۰۴ این استان به سه استان کوچک تر تقسیم شد؛ اما خراسان تاریخی، به عنوان یک فضای فرهنگی، در نیشابور و بلخ و هرات و بخارا ادامه یافت.
چرا خراسان «هویت بخش» بود؟
خراسان هویت ایرانی را در چند سطح هم زمان بازتولید کرد و همین هم زمانی، تفاوت آن با دیگر مراکز تاریخی ایران است:
• زبانی: خاستگاه و بستر گسترش فارسی نو (دری) و ادبیات فارسی.
• سیاسی: عرصه ظهور اولین حکومت های ایرانی تبار بعد از اسلام، از طاهریان تا سامانیان.
• فرهنگی و ادبی: مرکز شعر، تاریخ نگاری، نگارگری و دانش در دوره های سامانی، غزنوی و تیموری.
• معنوی: محل انتشار طریقت های عرفانی و ایجاد مشهد به عنوان قطب زیارتی ایران.
• جغرافیایی: پل ارتباطی ایران با آسیای میانه، هند و چین.
در هیچ یک از این پنج سطح، خراسان به بی واسطه ترین معنا «حکومت مستقلی بر پایه خراسان» نساخت؛ بلکه کاری دشوارتر کرد: جهان ایرانی را بعد از فروپاشی دولت ساسانی، در قالبی نو و اسلامی، بازسامان داد.
کوتاه سخن آنکه خراسان نه صرفا یک منطقه شرقی، بلکه فضایی تاریخی بود که در آن زبان فارسی، سنت حکومت داری ایرانی، ادبیات ملی و هویت ایرانی اسلامی باردیگر سازمان یافت. موقعیت گذرگاهی، آنرا به مخزن تبادل اندیشه و سازگاری فرهنگی بدل کرد؛ قدرت انباشته در شهرهایش مانند نیشابور، بخارا و هرات، طبقه ای از دبیران، شاعران و آهنگسازان ساخت؛ و طیف تازه ای از دودمان های ایرانی، سیاست را به ایرانیان بازگرداند. نتیجه آنکه فارسی، که تا آستانه فراموشی به عنوان زبان دیوان پیش رفته بود، به زبان نوشتاری و ادبی ایران و سپس به زبان تمدنی سراسر شرق جهان اسلام بدل شد. از همین رو، خراسان را باید نه یک حاشیه، بلکه «مرکز هویت بخش» تاریخ فرهنگی ایران دانست.
منبع: کارکادو
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب